AFGANİSTAN’IN KUZEYİ: TALİBAN, ABD, ÇİN VE TÜRKİYE

Prof. Dr. Osman Metin Öztürk

Taliban’ın, Afganistan’ın kuzeyinde, Özbekistan’ın güneyinde kalan Şibirgan kenti ile, Tacikistan’ın güneyinde kalan Kunduz kentini ele geçirdiği, ABD’nin de B-52 bombardıman uçakları ile Şibirgan’daki Taliban mevzilerini bombaladığı ifade ediliyor[i]. Afganistan kuzeyinde, Taliban’ın ele geçirdiği Şibirgan ve Kunduz vilayetleri, bu nedenle ABD’nin B-52 uçakları ile bombaladığı ve “hayalet gambot uçakları”[ii] sevk ettiği bölge, Çin’in Sincan-Uygur Özerk Bölgesine açılan Wakhan koridorunu kontrol açısından, dolayısıyla Çin-ABD rekabeti bağlamında, son derece önemlidir.

Hatırlanacağı üzere, geçtiğimiz ay (Temmuz) içinde, bir Taliban heyeti Çin’i ziyaret etmiş, Çin Dışişleri Bakanı Vang Yi ile bir araya gelmiş[iii] ve Taliban’dan, Çin’in Afganistan’ın yeniden inşası için yatırımlarını memnuniyetle karşılayacaklarını dair bir açıklama gelmişti[iv]. Pekin’den şu an itibarıyla bir açıklama gelmemiş olması, Çin’in, Taliban’ın Afganistan’ın kuzeyinde, Wakhan koridorunu yakından ilgilendiren söz konusu ilerleyişinden rahatsız olmadığı anlamına alınabilir. Bunlar, Taliban’ın Çin ile olan ilişkilerinin olumlu bir mecrada olduğuna işaret eden hususlar olarak görülüyor. Ve hiç şüphesiz, bunda, Sovyet işgali sırasında, Çin’in dolaylı yollardan İslami direnişçilere verdiği desteğin bugüne gelmiş hatırasının payı olduğu da ileri sürülebilir.

Afganistan’dan çekilirken, daha yeni Afganistan’ın kuzeyini B-52 uçakları ile bombalaması, ABD’nin gerçekte Afganistan’dan çekilmeyeceği, yerini ipleri kendisinin elinde olacak vekillere bırakacağı anlamına gelmektedir. Çin ile rekabet eden, Rusya’yı karşısına almış olan ve zengin enerji kaynaklarına pazar arayan/yaratmaya çalışan ABD’nin Afganistan’dan vazgeçmesi, elbette ki düşünülemez. ABD’nin ekonomik, politik ve askeri açılardan, Afganistan’a olan ihtiyacı artık çok daha belirgindir.

Gelişmelerden öyle anlaşılıyor ki, Afganistan’ın kuzeyi, Çin ile ABD’nin proxy savaşına sahne olacak ve bu savaş da, yine Müslüman’ın Müslüman’ı kırdığı bir savaş olarak kendisini gösterecektir. Böyle gözüküyor. Suriye’deki “‘cihatçı’ Uygur” milis yapılanmasından sonra, “Özbek cihatçı gruplar”dan[v] söz edildiği hatırlanırsa, arkasında Çin’in olduğu Sünni Taliban ile arkasında ABD’nin olduğu Sünni diğer militan aşırıcıların olduğu grupların, Afganistan’ın münhasıran kuzeyinde karşı karşıya gelebileceği muhtemel bir tablo bugünden tasavvur edilebilir.

Bana göre, “Afganistan Talibanı”na bakarken, genelde gündeme gelmeyen, gözden kaçan ya da kaçırılan bir husus var. O da “Afganistan Talibanı”nın sadece “militan İslami aşırıcılık” ile ilişkilendirildiğidir. Oysa o insanlar, dün ülkelerini Sovyet işgalinden kurtarmak için yola düşmüş ve bunda başarılı olmuş, bugün de ülkelerini tüm yabancılardan temizlemeye soyunmuş insanlardır. Dün Sovyetleri Afganistan’dan çekilmeye zorlayanlar, bugün ABD’yi ve ABD’nin peşine takılıp Afganistan’a gelen ülkeleri ve bunların “yerel işbirlikçilerini” Afganistan’dan çıkmaya zorluyorlar. Onlar, ABD işgaline ve ABD’nin rejim dayatmasına direniyorlar. ABD, dün Sovyet işgaline karşı savaşan bu insanlara “direnişçi-özgürlük savaşçısı” diyordu, bugün aynı insanlara “terörist” muamelesi yapıyor ve “militan İslami aşırıcılık” boyutunu maksatlı olarak işleyerek bu muamelede taraftar kazanmaya çalışıyor. “Afganistan Talibanı”na bakarken, bunu görmek gerekir diye düşünüyorum.

Artık bütün Dünya, ABD’nin “özgürlük” ve “özgürlük savaşçısı” ifadelerinin ne anlama geldiğinin farkında… Bu sadece Afganistan’da değil, Irak’ta da görülmüştür. Türkiye, Türk insanı ise, bunu ABD’nin PKK/YPG terör örgütüne ilişkin yaklaşımından bilmektedir.

Afganistan konusu, güncel uluslararası politikada olduğu kadar, Türkiye için de önemli bir konudur. Türkiye ile Afganistan arasında güçlü ortak bağlar vardır. Türkiye, bu güçlü ortak bağların, ABD ve/veya Çin tarafından istismarına kapı aralayacak yaklaşımlardan uzak durmak zorundadır. Afganistan konusuna, görünür geleceği de dikkate alarak, milli hedef ve menfaatleri ışığında, adeta “yoğurdu üfleyerek” yaklaşmalıdır.

Öncelikle, ABD’nin ve NATO güçlerinin Afganistan’dan çekildiği mevcut tabloda, Türk askerinin Afganistan’da bulunması, dışarıdan göründüğü kadarıyla, hukuksal açıdan sorunludur. NATO çekilmiş olduğu için, Türk askerinin Afganistan’daki varlığının hukuksal dayanağın kaybolmuş, bir boşluk doğmuş gözükmektedir. Bu hukuksal boşluk, ya süratle giderilmeli ya da Afganistan’daki Türk askeri, Kabil Uluslararası Havaalanının güvenliğinin sağlanmasına dair usulüne uygun uluslararası bir düzenleme yapılana kadar, Türkiye’ye geri çekilmelidir. Bu, Türkiye’nin, hem devlet ciddiyetini, hem de diplomasi/müzakere gücünü besleyecektir.

Diğer taraftan, Kabil Uluslararası Havaalanın güvenliğinin Türkiye tarafından sağlanmasına dair medyaya yansıyan gelişmeler ile son günlerde kamuoyunda öne çıkan “kaçak Afganlar” konusundan ve Türkiye’de bulunan Afganistan Cumhurbaşkanı eski Yardımcısı Raşit Dostum’un geçtiğimiz günlerde, Taliban ile çatışmaların yoğunlaştığı bir sırada, Afganistan’a dönmesinden[vi], Ankara’nın Afganistan konusunda ABD’ye müzahir bir yaklaşım içinde olduğu algısı/izlenimi edinilmektedir. AKP/Sayın Erdoğan iktidarının sırtını Biden Yönetimine dayayıp iktidar ömrünü uzatmak için her şeyi yapmaya, her tavizi vermeye hazır görüntüsü, bu algıyı/izlenimi özellikle ve ayrıca beslemektedir.

Lütfen şunu bir düşününüz: Afganistan’da ABD’nin yanında Çin’in karşısında yer almak!…

Böyle bir algı ve bu algıya konu böyle bir yaklaşım, Türkiye bakımından, sadece bugün itibarıyla değil, görünür gelecek itibarıyla da ciddi sorunludur. Türk ve İslam Dünyalarında Türkiye’nin aleyhine, telafisi güç, tahripkâr sonuçları olacaktır. Onun içindir ki, Türkiye’nin Afganistan konusuna ilişkin yaklaşımının, çok ciddi rasyonel bir değerlendirmeye dayandırılmasına ihtiyaç vardır. Esasen, Türkiye’nin cari ekonomik, politik ve güvenlik durumu da bunu gerektirmektedir. Fevri, duygusal, kişisel, iç politikaya ilişkin mülahazalar ile Afganistan konusuna yaklaşılması, Türkiye için, sonu felaket olabilecek bir sürece yol açabilir.

Hoşa gitse de, gitmese de, şu gerçek ortada: “Afganistan Talibanı”, ülkesini yabancı işgalinden kurtarmaya çalışmakta ve ABD’nin rejim dayatmasına direnmektedir. Böyle bir süreçte, Türkiye, aradaki ortak güçlü bağların Türkiye’ye Afganistan konusunda yüklediği sorumlulukların farkında olarak ABD’ye müzahir olmak yerine, Afganistan konusuna mesafeli yaklaşabilir, yaklaşmalıdır. Türkiye’nin bu suretle hareket ettiği ve münhasıran Afganistan’ın kuzeyine odaklandığı bir yaklaşım (strateji), kararlı ve rasyonel bir işleyiş içinde kalınmak kaydıyla, Türk diplomasisine güç verebilir. Hatta Türkiye, politik, ekonomik ve güvenlik kayıplarının bir kısmını böyle bir yaklaşım (strateji) üzerinden telafi edebilir. Bu yaklaşımda (stratejide) böyle bir potansiyeli gördüğümü ifade etmeliyim.

9 Ağustos 2021

[i] Türkgün, 09.8.2021, s.11

[ii] http://turkish.cri.cn/20210809/d5a65663-7d2a-7d44-3059-6514a3f7172a.html, 09.8.2021

[iii] https://www.aa.com.tr/tr/dunya/taliban-heyeti-cinde-disisleri-bakani-vang-yi-ile-bir-araya-geldi/2316596, 09.8.2021

[iv] https://www.aa.com.tr/tr/dunya/taliban-cinin-afganistanin-yeniden-insasi-icin-yatirimlarini-memnuniyetle-karsiliyor-/2302541, 09.8.2021

[v] Cumhuriyet, 09.8.2021, s.7

[vi] https://tr.euronews.com/2021/08/06/turkiye-de-bulunan-rasid-dostum-cat-smalar-n-yogunlast-g-afganistan-a-dondu, 09.8.2021


“TALİBANLI AFGANİSTAN”: “1 MART TEZKERESİ”, İRAN’IN “MOLLA DEVRİMİ” VE BAZI ÇAĞRIŞIMLAR

Prof. Dr. Osman Metin Öztürk Bugünlerde, Dünyada da, Türkiye’de de, ağırlıklı olarak, ABD’nin 20 yıl kaldığı Afganistan’dan çekilmesi ve Afganistan’ın Taliban’ın kontrolüne girmesi (“Talibanlı Afganistan”)konuşuluyor. Bu bağlamda, değinme ihtiyacını duyduğum hususlar-çağrışımlar var. “Talibanlı Afganistan”, bana, ilk olarak, 2003’teki “1 Mart Tezkeresi”ni çağrıştırıyor. ABD’nin, 2001’de Afganistan’a ve 2003’te Irak’a müdahale gerekçeleri… Ve ABD’nin 20 yıl kaldığı

HUDSON INSTITUTE: ABD’NİN AFGANİSTAN’DAN ÇEKİLMESİ

Prof. Dr. Osman Metin Öztürk Amerikan düşünce kuruluşu Hudson Enstıtute, Afganistan’da bugün yaşananlarla ilgili olarak, “Şimdi ne olacak? Afganistan’daki Amerikan Yenilgisinin Küresel Sonuçları”[i] başlıklı bir çalışma yayınlamış. Burada, bazı ufak eklemeler ile bu çalışmanın genel olarak tercümesine yer verilmiş ve sonlarda da kısa yorum ve değerlendirmede bulunulmuştur. Hudson Instıtute uzmanları Nadia Schadlow, Robert Greenway, Michael

İKİNCİ S-400 FÜZE SAVUNMA SİSTEMİNİN ALINMASINI NASIL ANLIYORUM?

Prof. Dr. Osman Metin Öztürk Bugünkü medyada, Türkiye’nin Rusya’dan ikinci bir S-400 hava savunma sistemi alacağı, buna dair pazarlıkların sürdüğü, tarafların anlaşmaya yakın olduğu yer alıyor. Bu yazının kaleme alındığı an itibarıyla, bu habere Ankara’dan yalanlama gelmediğini biliyorum. Şahsen, haberin doğruluğunu teyit etme imkânım bulunmamaktadır. Eğer doğru ise, çok dikkat çekici ve düşündürücü bulunması gereken

SURİYE’DE NELER OLUYOR, RUSYA NEYİN PEŞİNDE OLABİLİR?

Prof. Dr. Osman Metin Öztürk İsrail’in, Suriye’deki Hizbullah ve İran bağlantılı hedeflere yönelik olarak 19 Temmuz’da başlattığı füze saldırıları, İsrail ile Rusya’yı karşı karşıya getirmiş gözüküyor[i]. Rusya’nın Suriye’deki “Muhalif Tarafları Uzlaştırma Merkezi” Başkan Yardımcısı General Vadim Kulit, İsrail’in Halep yakınlarına fırlattığı sekiz füzeden yedisinin, Humus yakınlarına fırlattığı dört füzenin hepsinin, Rus füze savunma sistemi tarafından

ÖZBEKİSTAN AFGANİSTAN SORUNUNDA ÖNE ÇIKABİLİR Mİ?

Prof. Dr. Osman Metin Öztürk Özbekistan Cumhurbaşkanı Mirziyayev’in girişimiyle, Taşkent’te,15-16 Temmuz 2021 tarihlerinde “Orta ve Güney Asya: Bölgesel Bağlantısallık, Sınamalar ve Fırsatlar” konulu uluslararası bir konferans yapılıyor[i]. Konferansın temel amacının “bölgesel bağlantısallığın güçlendirilmesi” olarak ifade ediliyor. Konusu da, zamanlaması da dikkat çekici bir etkinlik…

E-mail: bilgi@ascmer.org

Tel: +90 532 414 48 98

Dükkan
© 2014 Tüm Hakları Saklıdır. Sitedeki yazılar ve analizler kaynak gösterilmeden kullanılamaz.